B!B filosofie

Oog voor het sterke beeld

Speech van filosofe Pieta Stam bij de opening van Buren B!zonder 2016

Weer een ongelezen boek minder!

Na het krijgen van de uitnodiging voor de opening van Buren B!zonder heb ik een scherpe blik geworpen op de boekenkast. Het boek Door het beeld / Door het woord van de journalist Henk Steenhuis en de filosoof René Gude sprong eruit. Bekend? Het is een echte aanrader. Geïnspireerd door dit boek werd de voorbereiding een feest voor mij als filosoof en kunstliefhebber.

Bij wijze van opening van de 13de editie van Buren B!zonder, de jaarlijkse openatelierroute van Buren, gaan we filosoferen over kunst. We gaan woorden over beelden uitspreken.

Als u naar huis gaat met een enkel nieuw perspectief op kunst ben ik een blij mens.

Filosofie heeft de ambitie om steeds scherpere vragen te stellen. Vanmiddag stellen we vragen over het sterke beeld. Het zal een tipje van de sluier zijn in verband met de tijd.

1 - KANTELEN VAN DE VRAGEN
Een week geleden raakten we uitgebreid in gesprek met een Belgische suppoost tijdens de tentoonstelling The Gap in het M HKA in Antwerpen. Zij werkte al 30 jaar in de kunstwereld. Wij vroegen haar: "Hoe kijkt u naar deze hedendaagse kunst, wat vindt u zelf goede kunst?"
De suppoost antwoordde dat zij de vraag stelt: "Is het een sterk werk?" U begrijpt: in deze setting is een werk per definitie een kunstwerk.

In de filosofie en daarbuiten wordt al eeuwenlang de vraag gesteld: "Wat is kunst, wat is het wezen van kunst?" Dat is een vraag naar een definitie; het is een hele abstracte en algemene vraag. Opvallend aan deze vraag is: • hij neigt tot dichttimmeren, tot uitsluiten
• hij biedt nauwelijks ruimte voor vernieuwing.

De periode waarin wij leven nodigt uit tot het stellen van nieuwe vragen die aan de andere kant beginnen. We starten bij een specifiek kunstwerk, en stellen dan vragen als:
• Is dit werk kunst?
• Is dit werk een sterk werk?
• Draagt dit werk bij, voegt dit werk iets toe?

Deze vragen geven ruimte! We zien een kunstwerk, we ervaren het als een sterk werk en daarna komt de vraag naar het waarom. Is deze benadering typisch iets voor de hedendaagse kunst? Neen, vergelijk eens Einstein in de natuurkunde. Hij voorspelde al de zogenaamde zwaartekrachtsgolven. Het duurde 100 jaar voordat ze konden worden aangetoond (in 2015).
Vergelijk ook eens de wiskunde, die uiterst exacte wetenschap. De wiskunde bevat ‘erkende’ onopgeloste problemen. Mondjesmaat vinden slimme mensen oplossingen.

Samenvattend over de kanteling van vragen: er is - gelukkig - ruimte voor andere vragen zoals:
• Is dit een sterk beeld?
• Is dit decoratie (vies woord …) of professionele kunst ?
• Is het goed of is het wellicht een top-werk?

Mogelijke perspectieven zijn:
• Een goed kunstwerk heeft een dubbele bodem …
• Een goed kunstwerk heeft effect op de toeschouwer …
• Het kunstwerk roept op tot vragen …

2 - AMBACHT
Volgens velen komen we uit een periode van taboe op het ambacht in de vrije kunsten, met name de beeldende kunst, en bewegen we ons naar een herwaardering van ambachtelijkheid. Dit betekent dat er aandacht is voor het proces van het maken van kunst: is een kunstwerk goed gemaakt?

'Laten we fris blijven': er zijn kunstvormen waar het ambacht nooit is weggeweest … onze gastvrouw Anjo de Jong zal het beamen. Denk in dit verband ook eens aan glaskunst, keramiek, architectuur, sieraden: ondenkbaar zonder vakmanschap.

Aspecten van ambachtelijkheid die ik wil accentueren:
• gezamenlijkheid in plaats van of minstens naast het hoogst individuele
• verdere ontwikkeling van technieken, inzet van nieuwe technieken
• beheersing van materialen
• oefenen, oefenen, oefenen en verdiepen, om het vakmanschap te vergroten.

Gewaardeerde gasten, voor u is er ook werk aan de winkel: als kunstliefhebber kunt u zich oefenen in het kijken naar kunst om meer oog te krijgen voor een sterk beeld … en een minder sterk beeld.

Welke vragen kunnen we onszelf stellen over de rol van het maken, van het ambacht in de kunst?
Bijvoorbeeld deze vraag: "Is goed gemaakt een voorwaarde voor sterke kunst?"
Strikt logisch geredeneerd: indien een enkele keer ‘goed gemaakt’ geen rol speelt bij een sterk kunstwerk, is dit daarmee geen noodzakelijke voorwaarde. Maar denkend aan de regel en de uitzondering, pleit ik ervoor om het hele vakmanschap niet onderuit te halen!

Deze stelling wil ik naar voren brengen: zonder inspanningen komen geen grote werken tot stand.


Naar een besluit van dit verhaal
De prachtige nieuwe website van Buren B!zonder bevat een citaat van de bekende filosoof Alain de Botton dat ik u niet wil onthouden:
'Kunstenaars laten ons niet alleen zien wat we hebben gevoeld, ze weten ook een treffender en zinniger voorstelling van onze ervaringen te geven dan wij ooit zouden kunnen' Daarmee nodig ik de kunstliefhebbers uit zich dit weekend verder te bekwamen in kijken naar kunst. Ik bedank de kunstenaars, namens de organisatoren, voor hun deelname en nodig hen uit om in gesprek te gaan met hun bezoekers. Dat deze 13de kunstroute nog lang in uw herinnering zal blijven.


inspiratiebronnen
1. Door het beeld / Door het woord, auteurs: Peter Henk Steenhuis en René Gude, uitgegeven: door ISVW Uitgevers en De Ketelfactory
2. Cornel Bierens, kunstenaar en schrijver, schrijft o.a. over de terugkeer van de ambachtelijkheid in de kunst in het essay De handgezaagde ziel, zie www.mondriaanfonds.nl/leestafel/de-handgezaagde-ziel
zie www.cornelbierens.nl/de-ziel
3. ISVW: Internationale School voor Wijsbegeerte te Leusden met opleidingen over kunstfilosofie
4. 'Laten we fris blijven', was een motto van René Gude


drs Pieta Stam, Buitenkader, filosofische praktijk rivierenland www.buitenkader.nu